Słowo „sanktuarium” wywodzi się z języka łacińskiego i oznacza miejsce święte o szczególnym znaczeniu kultowym – zwykle budowlę sakralną lub jej najważniejszą część. W sensie chrześcijańskim oznacza miejsce naznaczone szczególnymi łaskami i cudami Bożymi.
W różnych kulturach świata istniały takie miejsca – odosobnione, otoczone atmosferą tajemniczości, do których człowiek podążał, aby się wyciszyć, pomodlić, zebrać siły na dalsze życie, napełnić wiarą i nadzieją. Z tymi pragnieniami starożytni Grecy przychodzili do świętych gajów, na boski Olimp lub do licznych świątyń, poświęconych niezwykłym bóstwom, z Zeusem na czele.
Także rzymskie świątynie, z których dziś pozostały tylko ruiny, tętniły dawniej życiem religijnym (np. świątynia Saturna, świątynia Westy), zaś przy Świętej Drodze (Via Sacra) na Forum Romanum stały ważne budowle poświęcone starożytnym bogom.
Wartości religijne były i są szczególnie ważne dla ludzi Wschodu, gdzie miejsca kultu związane są często ze świętymi rzekami, jak Ganges i Brahmaputra w Indiach, czy świętymi górami, jak najwyższy szczyt Japonii – Fudżi, odwiedzany przez tysiące pielgrzymów i turystów. Dla Żydów świętą górą jest Synaj, na której Bóg – Jahwe zawarł przymierze z Mojżeszem, oraz Syjon, gdzie znajdowała się Arka Przymierza i gdzie potem wybudowano świątynię jerozolimską. Przy jej pozosta łościach, zwanych Ścianą Płaczu, tłumy Żydów codziennie modlą się od rana do zmroku. To jest prawdziwe żydowskie sanktuarium. Słynny Czarny Kamień – obiekt kultu Mahometa – uczynił z Mekki najważniejszy cel pielgrzymek muzułmanów z całego świata.
Chrześcijanie czcili początkowo miejsca związane z narodzeniem, śmiercią i zmartwychwstaniem Chrystusa. W czasach późniejszych sanktuariami stawały się groby apostołów, zwłaszcza Piotra i Pawła, męczenników i innych świętych. Z upływem czasu pojawiały się pierwsze maryjne miejsca kultu, które budowano dla upamiętnienia objawień Matki Bożej, np. bazylika Matki Boskiej Większej w Rzymie, czy katedra Nuestra Seńora del Pilar w Saragossie. Wiele wizerunków Matki Boskiej i innych świętych cechuje wysoki poziom artystyczny.
W sanktuariach działy się rzeczy niełatwe do zrozumienia: nawrócenia, uzdrowienia, cudowne odnalezienia, nieoczekiwane spotkania. Zjawiska te nadal rozbudzają nadzieje pielgrzymów, wywołując także zdumienie u osób niewierzących. Głowy Matki Boskiej i Dzieciątka Jezus są nieraz ozdobione koronami, które wyrażają wdzięczność za łaski uzyskane za sprawą cudownego wizerunku. Koronowanie obrazów Najświętszej Maryi Panny zapoczątkowano w Italii pod koniec wieku XVI, a inicjatorem tego przedsięwzięcia był kapucyn Hieronim Paolucci († 1620). Dzieło to kontynuował jego przyjaciel książę Aleksander Sforza Pallavicino. Zapisał on Kapitule św. Piotra na Watykanie znaczne ilości złota z poleceniem koronowania najbardziej sławnych obrazów Najświętszej Maryi Panny, przede wszystkim rzymskich. Kapituła z tego zobowiązania wywiązała się znakomicie. Z polecenia Kapituły opracowano specjalny ryt koronacji, jednakże samo koronowanie miało charakter prywatny. Do rozwoju koronowania wizerunków Marii przyczyniło się zainteresowanie papieży tą kwestią. Na przykład papież Klemens VIII († 1605) ukoronował sławny obraz Salus populi romani (Zbawienie ludu rzymskiego) z bazyliki Santa Maria Maggiore. Za pontyfikatu Piusa IX († 1878) dokonano ponad 100 koronacji, za Leona XIII († 1903) – ponad 200, za Piusa XII († 1958) – 244. Od początku XVIII wieku zaczęto dokonywać koronacji poza granicami Italii. Po raz pierwszy w Polsce ukoronowano w roku 1717 obraz Matki Bożej Częstochowskiej na Jasnej Górze. W latach 1717-2000 ukoronowano w Polsce 196 wizerunków Najświętszej Maryi Panny. Koronacjom tym towarzyszyły zawsze uroczystości celebrowane przez najwyższych dostojników Kościoła, z udziałem wielotysięcznych tłumów wiernych.
W Polsce sanktuaria spełniają również funkcje o znaczeniu ogólnonarodowym. W nich bowiem rodziły się prawdziwie patriotyczne postawy, zawiązywała się solidarność w chwilach szczególnie trudnych dla Polaków, niejednokrotnie brało swój początek duchowe odrodzenie narodu. Pamiętamy, że to właśnie Jasna Góra zapoczątkowała opór zbrojny przeciw szwedzkim najeźdźcom. W czasach współczesnych pielgrzymujący np. do Piekar Śląskich ludzie ciężkiej pracy czerpią tam siły do dalszej aktywności zawodowej, pogłębiają wiarę, uczą się miłości i tolerancji.

Obecnie opracowane są następujące sanktuaria:  BARDO, BIECHOWO, BOCHNIA, BOLESŁAWIEC, BOREK STARY, BOREK WIELKOPOLSKI, BRDÓW, BRZESKO SZCZECIŃSKIE, BYSZEWO, CHARŁUPIA, CHEŁM LUBELSKI, CHEŁMNO, CZERWIŃSK, CZĘSTOCHOWA, DĄBRÓWKA KOŚCIELNA, DĘBOWIEC, DOMANIEWICE, GDAŃSK, GIDLE, GIETRZWAŁD, GŁOGOWIEC, GŁOTOWO, GOLINA, GOSTYŃ, GRODOWIEC, GÓRA ŚWIĘTEJ ANNY, GÓRKA DUCHOWNA, GÓRKA KLASZTORNA, HEBDÓW, JAKUBÓW, JANÓW LUBELSKI, JAROSŁAW, KALISZ, KALWARIA PACŁAWSKA, KALWARIA ZEBRZYDOWSKA, KAMIEŃ POMORSKI, KOŚCIERZYNA, KRAKÓW, KRASNOBRÓD, KRASNYBÓR, KROSNO koło Ornety, KRZESZÓW, LĄDEK ZDRÓJ, LEGNICKIE POLE, LEŚNA PODLASKA, LEŻAJSK, LICHEŃ, LIMANOWA, LIPSK, LUBACZÓW, LUBASZ, LUBISZEWO TCZEWSKIE, LUBLIN, LUTOGNIEW, LUTYNIA, LWOWIEC, ŁOMŻA, MARKOWICE, MSTÓW, NOWE MIASTO LUBAWSKIE, OBORY, OBRA, OPOLE, OSIECZNA, PARCZEW, PIASECZNO, PIEKARY ŚLĄSKIE, PIERANIE, PŁOCK, PŁONKA KOŚCIELNA, PIOTRKÓW TRYBUNALSKI, POWSIN, POZNAŃ, PSZÓW, ROKITNO, RÓŻANYSTOK, RUDY, RYWAŁD, RZESZÓW, SEJNY, SIANOWO, SIERPC, SKALMIERZYCE, SKRZATUSZ, STARA BŁOTNICA, STARA WIEŚ, STARE SKOSZEWY, STOCZEK KLASZTORNY, STRZEGOM, STUDZIANNA, SWARZEWO, SZAMOTUŁY, SZCZYRZYC, SZYMANÓW, ŚWIDNICA, ŚWIĘTA LIPKA, ŚWIĘTY KRZYŻ, TARNÓW, TORUŃ, TRĄBKI WIELKIE, TRZEBIATÓW, TRZEBNICA, TUCHÓW, TULCE, TWARDOGÓRA, WADOWICE, WAŁBRZYCH, WAMBIERZYCE, WARSZAWA, WĄWOLNICA, WIELE, WIELICZKA, WIELUŃ, WIŚLICA, WOŹNIKI, WROCŁAW, WSCHOWA, ZAMARTE, ZAMOŚĆ, ŻAGAŃ.
Następne będą sukcesywnie uzupełniane.